Święta i tradycje

Fastnacht - Karnawał w Szwajcarii

21 lutego 2025 aktualizacja 2 listopada 20266 min czytaniaRedakcja Polacy Szwajcaria

Udostępnij

W skrócie: Fastnacht to szwajcarski karnawał z maskami, muzyką Guggenmusik i nocnymi paradami. Największy jest bazylejski Fasnacht, od 2017 roku na liście UNESCO: trwa 72 godziny od Morgestraich o 4 rano w poniedziałek po Środzie Popielcowej, w 2027 roku 15-17 lutego. W Lucernie karnawał w 2027 roku trwa od 4 do 9 lutego.

Fastnacht (inaczej Fasnacht, Fasnet czy Karneval) to jedna z najbardziej rozpoznawalnych i zarazem najbarwniejszych tradycji w Szwajcarii. Mieszkańcy tego kraju łączą radość, humor i satyrę w hucznych obchodach zapowiadających koniec zimy i rozpoczęcie Wielkiego Postu. Fastnacht jest głęboko zakorzeniona w kulturze poszczególnych regionów Szwajcarii i przyciąga rokrocznie zarówno miejscowych, jak i turystów z całego świata.

Historia i pochodzenie Fastnacht

Choć powszechnie uważa się, że tradycje karnawałowe mają początki w zwyczajach przedchrześcijańskich (np. w świętach związanych z przesileniem zimowym), to przez wieki Fastnacht w Szwajcarii podlegała wpływom zarówno religijnym, jak i politycznym. Okres przed Wielkim Postem stał się momentem na huczne zabawy, pozwalające „wyszumieć się” przed czasem wyciszenia i pokuty.

W Szwajcarii można wyróżnić różne odmiany Fastnacht, głównie w zależności od regionu językowego i tradycji lokalnych. W części niemieckojęzycznej funkcjonuje nazwa Fasnacht lub Fasnet, we francuskojęzycznej spotkać można słowo carnaval, a w regionie włoskojęzycznym mówi się o carnevale.

Tradycje i symbole

Maski i kostiumy
Podczas Fastnacht maski mają szczególne znaczenie. Często wyróżniają się dużymi, ręcznie malowanymi głowami (tzw. Larven), przedstawiającymi karykatury polityków, postaci ze świata kultury czy lokalnych osobistości. Satyra i krytyka społeczna są kluczowym elementem szwajcarskiego karnawału.

Guggenmusik
Charakterystyczne dla wielu szwajcarskich karnawałów orkiestry, które głośną i nieco dysharmonijną muzyką starają się zaskoczyć słuchaczy. Ich repertuar to prawdziwa mieszanina stylów: od tradycyjnych melodii ludowych, przez jazz, aż po współczesne przeboje pop.

Konfetti
W trakcie parad nie brakuje rzucanych garściami kolorowych konfetti, którymi obsypuje się uczestników. Jest to też jedna z ulubionych „broni” karnawałowych dzieci - nie ma chyba osoby, która wyszłaby z parady bez kolorowych ścinków we włosach czy kieszeniach.

Plakiety karnawałowe (tzw. Blaggedde / Plakette)
W wielu regionach Szwajcarii dochód ze sprzedaży pamiątkowych plakietek przeznaczony jest na organizację kolejnych karnawałów. Zakup takiej plakietki to nie tylko gest wsparcia, ale też pamiątka - co roku projekt ma inny motyw przewodni.

Główne ośrodki obchodów Fastnacht w Szwajcarii

Bazylea (Basel)
Bazylejski Fasnacht uchodzi za jedną z najważniejszych, a przy tym najbardziej wyjątkowych form karnawału w Europie. Rozpoczyna się zawsze w poniedziałek po Środzie Popielcowej o czwartej nad ranem (tzw. Morgestraich, zapisywany także jako Morgenstreich). Wtedy gaszone są wszystkie światła w mieście, a z ciemności wyłaniają się pierwsze grupy karnawałowe, maszerujące przy dźwiękach bębnów i fletów. Parady, koncerty i zabawy trwają nieprzerwanie 72 godziny, do czwartku do 4 rano. W 2027 roku Morgestraich wypada 15 lutego (Fasnacht trwa 15-17 lutego), w 2028 roku 6 marca, a w 2029 roku 19 lutego.
Co ciekawe, Bazylejska Fasnacht została wpisana na listę niematerialnego dziedzictwa UNESCO, doceniając tym samym jej unikatowość i wartość kulturową.

Lucerna (Luzern)
W Lucernie start karnawału ogłasza się w Schmutziger Donnerstag (tzw. „brudny czwartek”, ostatni czwartek przed Środą Popielcową) punktualnie o 5 rano głośnym hukiem nad jeziorem (tzw. Urknall). Zabawa trwa do Güdisdienstag, czyli wtorku przed Środą Popielcową; w 2027 roku od 4 do 9 lutego. Centralną atrakcją są barwne parady z platformami i orkiestrami Guggenmusik, czyli zespołami grającymi w specyficzny, głośny i nieco „fałszujący” sposób muzykę od tradycyjnej po pop. Kulminacja zabaw przypada na weekend, kiedy ulice miasta zapełniają się przebranymi postaciami, a każda z grup stara się przyciągnąć uwagę oryginalnym motywem muzycznym oraz kostiumami.

Lozanna (Lausanne) i region francuskojęzyczny
Na francuskojęzycznych obszarach Szwajcarii karnawał określany jest mianem carnaval. Tutaj parady mogą mieć nieco inny charakter, często bardziej przypominający francuskie korowody karnawałowe. Niemniej jednak nie brakuje elementów satyry, tańca, muzyki czy bębnów. Również tu zobaczymy przebierańców w maseczkach, nawiązujących do lokalnych legend i historii.

Gryzonia (Graubünden)
W alpejskim kantonie Gryzonia (szczególnie w regionach niemiecko- i retoromańskojęzycznych) obchody karnawału przybierają charakter mocno folklorystyczny. Parady mogą być mniejsze i bardziej kameralne niż w dużych miastach, ale dzięki temu zapewniają unikatową, niemalże „rodzinną” atmosferę, podczas której lokalne społeczności silnie się integrują.

Jedzenie i napoje

Fasnachtschüechli
To specjalne ciastko karnawałowe, smażone na głębokim oleju i posypywane cukrem pudrem. Przypomina nieco polskie faworki, choć ma nieco inny kształt i jest cieńsze.
Berliner / Krapfen
W niemieckojęzycznych częściach Szwajcarii popularne w karnawale są również słodkie pączki, często wypełnione marmoladą lub kremem waniliowym. Tradycja spożywania tych słodkości wynika z dawnego zwyczaju „pozbywania się” zapasów tłuszczu i cukru przed rozpoczęciem Wielkiego Postu.
Grzane wino i poncz
Podczas chłodniejszych dni karnawałowych na ulicach często można kupić kubek gorącego ponczu owocowego lub słodkiego grzanego wina. Nie tylko rozgrzewają, lecz także dodają energii podczas wielogodzinnego świętowania.

Ciekawostki

Różne terminy obchodów
Niektóre regiony Szwajcarii, zwłaszcza te o tradycji protestanckiej (jak Bazylea), obchodzą Fastnacht później: Basler Fasnacht zaczyna się w poniedziałek po Środzie Popielcowej, czyli kilka dni po tym, jak karnawał w katolickiej Lucernie kończy się we wtorek przed Popielcem. Dzięki temu osoby zainteresowane mogą uczestniczyć w kilku szwajcarskich karnawałach jeden po drugim!

Status UNESCO
Bazylejski Fasnacht został w grudniu 2017 roku wpisany na listę niematerialnego dziedzictwa kulturowego UNESCO, jako druga tradycja ze Szwajcarii po Święcie Winiarzy (Fête des Vignerons) w Vevey. To wyróżnienie podkreśla wyjątkowość tradycji oraz rolę, jaką odgrywa ona w życiu społeczności lokalnej.

Ochrona przed hałasem?
Mimo że Szwajcaria słynie z rygorystycznych przepisów dotyczących ciszy nocnej, podczas Fastnacht zasady bywają nieco „zawieszone”. Karnawałowicze cieszą się wyjątkowym przyzwoleniem na głośną zabawę, co szczególnie widać w Bazylei podczas Morgestraich, startującego o czwartej nad ranem.

Duże znaczenie lokalnych dialektów
W trakcie występów artystycznych i przemarszów często używane są lokalne dialekty. W wielu pieśniach karnawałowych czy humorystycznych występach słychać różnorodność językową Szwajcarii. To kolejny aspekt podkreślający regionalną tożsamość i kulturę.

Rywalizacja w sztuce tworzenia masek
W niektórych miastach organizowane są oficjalne konkursy na najpiękniejsze lub najbardziej oryginalne maski i kostiumy. Dla lokalnych twórców (często są to warsztaty rzemieślnicze, grupy artystyczne lub pasjonaci) to doskonała okazja do zaprezentowania swojego talentu i zdobycia uznania wśród mieszkańców oraz turystów.

Najczęściej zadawane pytania

Czym jest Fastnacht?

To szwajcarski karnawał obchodzony przed wielkim postem, słynący z barwnych masek, kostiumów, muzyki bębnów i piszczałek oraz nocnych parad.

Co wyróżnia karnawał w Bazylei?

Bazylejski Fasnacht to największy karnawał Szwajcarii, wpisany na listę niematerialnego dziedzictwa UNESCO. Rozpoczyna się o 4 nad ranem słynnym „Morgestraich” przy zgaszonych światłach.

Kiedy odbywa się Fastnacht?

Termin zależy od kalendarza liturgicznego - zwykle w lutym lub na początku marca, w okolicach wielkiego postu. W Bazylei zaczyna się w poniedziałek po Środzie Popielcowej (w 2027 roku 15 lutego), a w Lucernie w czwartek przed Środą Popielcową (w 2027 roku 4 lutego).