Żeromski w Rapperswilu: bibliotekarz w szwajcarskim zamku

Odcinek 4 z 11 serii „Polskie ślady w Szwajcarii”: miejsca, w których Polacy zapisali się w historii Szwajcarii. Codziennie jedno miejsce.

Zanim Stefan Żeromski stał się klasykiem polskiej literatury i autorem szkolnych lektur, pracował jako bibliotekarz w szwajcarskim zamku. Cztery lata w Rapperswilu nad Jeziorem Zuryskim to mało znany, ale ważny rozdział jego życia.

Ślub ze świadkiem Prusem

2 września 1892 roku Żeromski poślubił Oktawię Rodkiewiczową. Świadkiem był Bolesław Prus, który sam był wielbicielem Oktawii i odradzał to małżeństwo. Mimo to właśnie list polecający Prusa pomógł Żeromskiemu dostać pracę w Muzeum Narodowym Polskim w Rapperswilu. Jesienią 1892 roku młodzi wyjechali do Szwajcarii.

Żeromski i Oktawia poznali się w Nałęczowie. Ojczym Oktawii był jednym z właścicieli tamtejszego uzdrowiska. Oktawia, z domu Radziwiłłowicz, była wdową. Do Szwajcarii pojechała z nimi także jej córka z pierwszego małżeństwa.

Bibliotekarz Muzeum Polskiego

W latach 1892-1896 Żeromski był najpierw zastępcą bibliotekarza, a potem bibliotekarzem muzeum. Spisywał między innymi zbiory związane z Mickiewiczem i Kościuszką. Krótko po przyjeździe miał krwotok z powodu gruźlicy, a część obowiązków przejęła jego żona. W Szwajcarii poznał też Gabriela Narutowicza, późniejszego pierwszego prezydenta Polski.

Muzeum, w którym pracował, założył w 1870 roku hrabia Władysław Plater. W zamku gromadzono książki, rękopisy, mapy i pamiątki polskiej emigracji. Biblioteka miała w najlepszych latach około 91 tysięcy druków i 27 tysięcy rękopisów. Pierwszym bibliotekarzem był Zygmunt Wasilewski, który pełnił tę funkcję w latach 1892-1894.

Oktawia nie tylko pomagała mężowi w pracy. Wspierała też dom pieniędzmi od swojej rodziny. W Szwajcarii Żeromski poznał również Edwarda Abramowskiego, filozofa i działacza społecznego, oraz Juliana Marchlewskiego.

Narutowicz w latach 1886-1891 studiował na politechnice w Zurychu, a potem pracował jako inżynier w biurze Louisa Kürsteinera w St. Gallen, gdzie został wspólnikiem. Później uczył budowy zapór i kanałów jako profesor politechniki ETH w Zurychu. W czasie I wojny światowej należał do komitetu Sienkiewicza w Vevey, o którym piszemy w odcinku 7. W 1922 roku wybrano go na pierwszego prezydenta Polski.

Katalog i spór z kustoszem

Biblioteka mieściła się w chłodnej sali na drugim piętrze zamku. Żeromski porządkował druki i przenosił je z magazynu na nowe półki. Wasilewski wspominał, że razem przekopywali się przez pamiętniki, broszury emigracyjne i pisemka, które ukazywały się tylko przez chwilę. Z tej pracy powstał „Katalog zbiorów mickiewiczowskich znajdujących się w Muzeum Narodowem w Rapperswilu”, który przygotował razem z Wasilewskim. Spis dzieł, pamiątek, starych grafik i rękopisów z sali Mickiewicza wydano w Krakowie w 1898 roku, już po wyjeździe Żeromskiego. Przygotował też katalog całej biblioteki, która liczyła wtedy ponad 35 tysięcy tomów, i spis starych druków. Sam pisał: „Spisałem wszystko, co nasza biblioteka posiada, do najdrobniejszych wycinków z gazet”.

Praca w zamku nie była spokojna. Żeromski nie dogadywał się z Włodzimierzem Rużyckim, kustoszem, czyli opiekunem zbiorów muzeum. Według relacji kłócili się między innymi o to, jak ustawić urnę z sercem Kościuszki. Urna trafiła do Rapperswilu w październiku 1895 roku, w rocznicę jego śmierci. Latem 1896 roku Żeromski zrezygnował z pracy.

Pierwsze opowiadania i powrót

W 1895 roku, gdy mieszkał w Szwajcarii, ukazały się jego opowiadania. Wśród nich było „Rozdziobią nas kruki, wrony...”. Latem 1896 roku Żeromski wrócił do Polski i zaczął pracę w Bibliotece Ordynacji Zamoyskich w Warszawie.

Lektura z czasów zamku

W 1895 roku wyszedł też „Doktor Piotr”. Z okresem rapperswilskim łączy się również powieść „Syzyfowe prace”, dziś szkolna lektura. Od 7 lipca do 24 września 1897 roku drukowała ją w odcinkach krakowska gazeta „Nowa Reforma”. Autor był już wtedy z powrotem w kraju. Żeromski podpisał się pseudonimem Maurycy Zych.

Śladami Żeromskiego

Zamek w Rapperswilu można zwiedzać, a spacer po starym mieście i nabrzeżu pozwala zobaczyć miejsca, które Żeromski znał na co dzień. Pamiątki po dawnym Muzeum Polskim są dziś w siedzibie muzeum przy Hauptplatz 8.

O Kolumnie Barskiej przed zamkiem i historii Muzeum Polskiego piszemy w odcinku 2.

Najczęściej zadawane pytania

Co Żeromski robił w Szwajcarii?

Pracował w Muzeum Narodowym Polskim w Rapperswilu, najpierw jako zastępca bibliotekarza, potem jako bibliotekarz. Był tam w latach 1892-1896 i katalogował między innymi zbiory związane z Mickiewiczem i Kościuszką.

Kto był świadkiem na ślubie Żeromskiego?

Bolesław Prus. Żeromski ożenił się z Oktawią Rodkiewiczową 2 września 1892 roku, a list polecający od Prusa pomógł mu dostać pracę w Rapperswilu.

Kiedy Żeromski wrócił ze Szwajcarii do Polski?

Latem 1896 roku. Zaczął wtedy pracę w Bibliotece Ordynacji Zamoyskich w Warszawie.

Cała seria

Poprzedni wpis: Paderewski w Morges: Riond-Bosson i walka o niepodległość.

Wszystkie odcinki znajdziesz w kategorii Polacy w Szwajcarii. Następny odcinek: Mickiewicz i Szymanowski w Lozannie.

Natalia

Portret: Stefan Żeromski, domena publiczna, Wikimedia Commons.