Muzeum Polskie w Rapperswilu i Kolumna Barska z orłem

Odcinek 2 z 11 serii „Polskie ślady w Szwajcarii”: miejsca, w których Polacy zapisali się w historii Szwajcarii. Codziennie jedno miejsce.

Rapperswil nad Jeziorem Zuryskim nazywano kiedyś „polskim Rapperswilem”. Na wzgórzu Lindenhof, przed bramą zamku, od ponad 150 lat stoi kolumna z polskim orłem. W samym zamku przez dziesięciolecia przechowywano pamiątki polskiej emigracji.

Kolumna, przeciw której protestowała Rosja

Kolumnę Barską odsłonięto 16 sierpnia 1868 roku, w setną rocznicę konfederacji barskiej. Był to związek polskiej szlachty, zawiązany w 1768 roku w Barze do walki z Rosją. Kolumnę postawiono z inicjatywy hrabiego Władysława Platera. Miała stanąć nad jeziorem, ale po protestach carskiej Rosji ustawiono ją na wzgórzu. Kilka razy ją przenoszono i odnawiano, ale napis „Magna res libertas” (Wielka rzecz wolność) przetrwał do dziś.

Burza, żeliwo i przeprowadzki

Kolumnę zaprojektował Julius Stadler, a rzeźby wykonał Louis Wethli. Pierwotnie była z czarnego marmuru, z orłem z brązu. Już 24 czerwca 1870 roku burza zniszczyła orła i trzon, czyli główną część kolumny. Zastąpiono je elementami z żeliwa i dodano kulę z napisem „POLONIA”.

Kolumnę przenoszono w 1870, 1953 i 1968 roku. Na obecnym miejscu, przed wejściem na dziedziniec zamku, odsłonięto ją 4 maja 1969 roku. Remonty były w latach 1992-1994 i w 2008 roku. Z oryginału z 1868 roku zachowała się tylko płaskorzeźba z herbem Rzeczypospolitej. W 2018 roku obchodzono 150-lecie kolumny.

Muzeum Polskie i serce Kościuszki

23 października 1870 roku Plater założył w zamku Muzeum Narodowe Polskie. Zgromadzono tu ogromną bibliotekę, archiwa emigracji i pamiątki narodowe. W 1895 roku do Rapperswilu trafiła urna z sercem Tadeusza Kościuszki. W 1927 roku, zgodnie z wolą Platera, zbiory i serce wróciły specjalnym pociągiem do niepodległej Polski. Muzeum w zamku otwarto ponownie w 1975 roku.

Plater wynajął zamek na 99 lat i wyremontował zniszczoną budowlę. Muzeum miało być schronieniem dla polskich pamiątek, które w kraju pod zaborami niszczono i grabiono. Około 1900 roku działała tu największa polska biblioteka na emigracji. Zbiory rosły głównie dzięki darom: trafiały tu archiwa emigracji, rękopisy Kościuszki i rzeczy przekazane w testamentach.

Wśród inicjatorów muzeum był też Agaton Giller. W najlepszych latach biblioteka zamkowa miała około 91 tysięcy książek i innych druków oraz 27 tysięcy rękopisów. Były tam też 1400 map i atlasów, ponad tysiąc zeszytów z nutami i około 10 tysięcy zdjęć. Jednym z bibliotekarzy był Stefan Żeromski, o którym piszemy w odcinku 4.

Co stało się ze zbiorami

Przewozem zbiorów w 1927 roku kierował Kazimierz Brokl. W Warszawie przejęły je Muzeum Narodowe i Biblioteka Narodowa. Większość biblioteki i archiwum zniszczyli Niemcy w czasie II wojny światowej.

Polskie muzeum w zamku jednak nie zniknęło. W 1936 roku otwarto tu Muzeum Polski Współczesnej. Na początku lat 50. miasto zerwało umowę, a zbiory wywieziono do komunistycznej Polski (PRL). W styczniu 1954 roku powstało Towarzystwo Przyjaciół Muzeum Polskiego. 20 czerwca 1987 roku otwarto bibliotekę w kamienicy Burghof, obok wzgórza zamkowego.

Spór o nową siedzibę

W 2022 roku Muzeum Polskie musiało opuścić zamek, którego właścicielem jest lokalna gmina. Polska kupiła wtedy w Rapperswilu dawny hotel Schwanen na nowe muzeum. W październiku 2024 roku rząd wycofał się jednak z tego planu. Muzeum, prowadzone przez stowarzyszenie przyjaciół, działa obecnie w pomieszczeniach przy Hauptplatz 8 i organizuje sezonowe wystawy.

Zamek należy do Ortsgemeinde Rapperswil-Jona, czyli wspólnoty rdzennych mieszkańców miasta. Hotel Schwanen kupił w lipcu 2022 roku Instytut Pileckiego. Z planu muzeum w hotelu 4 października 2024 roku wycofała się minister kultury Hanna Wróblewska. Muzeum Polskie podkreśla w oświadczeniu, że nie zostało zamknięte i nie ma związku ani z hotelem Schwanen, ani z Instytutem Pileckiego.

W sezonie 2026 muzeum pokazywało wystawę „Polnische Malerei in Rapperswil”, czyli dawne polskie malarstwo, od klasycyzmu do symbolizmu. Trwała od maja do końca października.

Co zobaczyć

Kolumna Barska stoi przed wejściem na dziedziniec zamku i można ją oglądać o każdej porze. Godziny wystaw Muzeum Polskiego warto sprawdzić na jego stronie, bo działa sezonowo.

Według samego muzeum jego obecna siedziba leży „dwie ulice dalej”, przy rynku starego miasta. Spod kolumny dojdziecie tam w kilka minut. Z dworca na wzgórze zamkowe idzie się przez stare miasto. O sercu Kościuszki i jego drodze do Rapperswilu piszemy w odcinku 1.

Najczęściej zadawane pytania

Gdzie jest teraz Muzeum Polskie w Rapperswilu?

W pomieszczeniach przy Hauptplatz 8 w Rapperswilu. W 2022 roku muzeum musiało opuścić zamek, a dziś prowadzi je stowarzyszenie przyjaciół i organizuje sezonowe wystawy.

Kto założył Muzeum Polskie w Rapperswilu?

Hrabia Władysław Plater, 23 października 1870 roku. Muzeum powstało w zamku i zgromadziło dużą bibliotekę, archiwa emigracji i pamiątki narodowe.

Co oznacza napis na Kolumnie Barskiej?

„Magna res libertas” znaczy „Wielka rzecz wolność”. Kolumnę odsłonięto 16 sierpnia 1868 roku, w setną rocznicę konfederacji barskiej.

Cała seria

Poprzedni wpis: Kościuszko w Solurze: dom, w którym zmarł, i grób w Zuchwil.

Wszystkie odcinki znajdziesz w kategorii Polacy w Szwajcarii. Następny odcinek: Paderewski w Morges.

Natalia

Fot. Roland zh, CC BY-SA 3.0, Wikimedia Commons.