Kościuszko w Solurze: dom, w którym zmarł, i grób w Zuchwil

Odcinek 1 z 11 serii „Polskie ślady w Szwajcarii”: miejsca, w których Polacy zapisali się w historii Szwajcarii. Codziennie jedno miejsce.

Mało kto wie, że Tadeusz Kościuszko ma grób w Szwajcarii. Bohater dwóch kontynentów spędził ostatnie lata życia w Solurze (Solothurn), zabytkowym mieście nad rzeką Aare, i tu zmarł 15 października 1817 roku.

Ostatnie lata w Solurze

Kościuszko zamieszkał w Solurze około 1815 roku, u zaprzyjaźnionej rodziny Zeltnerów, w domu przy Gurzelngasse 12. Żył skromnie, z dala od polityki, choć wciąż interesował się losem Polski. 2 kwietnia 1817 roku spisał tu testament, w którym zwolnił z pańszczyzny chłopów w swoim majątku Siechnowicze. Zmarł jesienią tego samego roku, w wieku 71 lat.

W archiwum muzeum są dwa testamenty, które Kościuszko spisał w Solurze: z 1816 i z 1817 roku.

Na co zmarł Kościuszko

Według tradycji Kościuszko spadł z konia, potem dostał gorączki i udaru. Przez lata mówiło się też o tyfusie albo zapaleniu płuc. W 2022 roku zespół genetyków, w którym byli prof. Michał Witt i prof. Tadeusz Dobosz, zbadał wosk, drewno i płótno, które przez dziesięciolecia stykały się z sercem Kościuszki. Śladów tyfusu nie znaleźli. Znaleźli za to bakterię Cutibacterium acnes, która zwykle żyje na skórze. Uważają, że przyczyną śmierci mogło być zapalenie wsierdzia, czyli zakażenie wewnątrz serca. Sami badacze mówią, że to przypuszczenie, a nie pewny wynik.

Pochowany w trzech miejscach

Ciało Kościuszki zabalsamowano, czyli zabezpieczono przed rozkładem, i w 1818 roku przewieziono do Krakowa. 23 czerwca 1818 roku spoczęło w krypcie na Wawelu. Wnętrzności pochowano na cmentarzu w pobliskim Zuchwil, gdzie stoi nagrobek z 1820 roku. Serce przekazano Emilii Zeltner. Przez ponad sto lat wędrowało po Szwajcarii i Włoszech. W 1895 roku trafiło do Muzeum Polskiego w Rapperswilu, a w 1927 roku do Polski. Dziś jest w Zamku Królewskim w Warszawie.

Droga ciała i serca

Zanim ciało wyruszyło do Polski, stało w krypcie dawnego kościoła jezuitów w Solurze. Wiosną 1818 roku przewieziono je do Krakowa, najpierw wozem, potem Dunajem. Na Wawelu trumna spoczęła w krypcie św. Leonarda, między Janem III Sobieskim a księciem Józefem Poniatowskim. W 1832 roku umieszczono ją w sarkofagu, czyli ozdobnej trumnie.

Serce miało dłuższą drogę. W 1819 roku Emilia Zeltner, po mężu Morosini, zabrała je do Vezii koło Lugano, do rodzinnego grobowca przy Villa Negroni. W 1829 roku urna trafiła do Varese, a w 1895 roku do Rapperswilu. Od 1927 do 1939 roku stała w kaplicy Zamku Królewskiego w Warszawie. Do odbudowanego zamku wróciła 31 sierpnia 1984 roku.

Dom uratowany przed sklepem z czekoladą

W 1932 roku dom kupiła firma Chocolat Villars. Polacy i Szwajcarzy zadbali jednak o to, by pokój, w którym zmarł Kościuszko, nie zniknął. W 1936 roku otwarto tu muzeum. W 1937 roku pieniądze z koncertu Ignacego Paderewskiego w Solurze pomogły odtworzyć wygląd tego pokoju. Wystawę odnowiono w latach 2020-2022.

Uroczyste otwarcie muzeum odbyło się 27 września 1936 roku w sali Rady Kantonu, czyli parlamentu kantonu, w ratuszu w Solurze. Tego samego dnia powstało Szwajcarsko-Polskie Towarzystwo Kościuszkowskie. Prowadzi ono muzeum do dziś i opiekuje się też grobem w Zuchwil. Nową wystawę, już z trzecią salą, pokazano 15 września 1984 roku. Remont z lat 2020-2022 sfinansowało polskie Ministerstwo Spraw Zagranicznych.

Co jest w muzeum

Najważniejszy jest pokój, w którym zmarł Kościuszko, z odtworzonym łóżkiem. Poza tym zobaczycie między innymi:

• brązową kopię urny na serce, wykonaną przez Wincentego Trojanowskiego;
• pistolet, który Kościuszko miał przy sobie w Paryżu, kupiony na aukcji w 2006 roku;
• złoty pierścień z 1794 roku z jego włosami;
• komplet polskich banknotów z czasów powstania kościuszkowskiego.

Grób w Zuchwil

Wnętrzności Kościuszki pochował w Zuchwil Franciszek Ksawery Zeltner. W 1844 roku na nagrobku osadzono brązowy medalion z portretem Kościuszki. Wykonał go paryski rzeźbiarz Pierre-Jean David d'Angers. Pomnik był kilka razy odnawiany, gruntownie w 1930 roku. Ostatnie prace, w 2010 roku, wykonali konserwatorzy z Polski za pieniądze polskiego Ministerstwa Kultury.

Kaplica obok grobu jest dużo starsza od nagrobka. Pochodzi z XVI wieku i przez lata służyła jako kostnica. Projekt jej przebudowy z 1942 roku przygotował Jan Lewiński. O żołnierzach, którzy przy niej pracowali, piszemy w odcinku 8.

Jak odwiedzić

Muzeum Kościuszki, Gurzelngasse 12, Solothurn: otwarte w soboty od 14:00 do 16:00 albo po wcześniejszym umówieniu. Przy grobie w Zuchwil stoi też tak zwana Polska Kaplica, przebudowana w 1942 roku przez internowanych polskich żołnierzy. Internowani to żołnierze, których w czasie wojny neutralna Szwajcaria rozbroiła i trzymała w obozach. Godziny warto sprawdzić przed wyjazdem na stronie muzeum.

Na fasadzie domu przy Gurzelngasse wisi tablica pamiątkowa. Zuchwil sąsiaduje z Solurą, więc dom i grób łatwo zobaczyć jednego dnia.

Najczęściej zadawane pytania

Gdzie zmarł Tadeusz Kościuszko?

W Solurze (Solothurn) w Szwajcarii, 15 października 1817 roku, w wieku 71 lat. Mieszkał tam u zaprzyjaźnionej rodziny Zeltnerów, w domu przy Gurzelngasse 12.

Gdzie jest pochowany Tadeusz Kościuszko?

Jego ciało spoczywa od 1818 roku w krypcie na Wawelu w Krakowie. Wnętrzności pochowano na cmentarzu w Zuchwil pod Solurą, a serce jest dziś w Zamku Królewskim w Warszawie.

Kiedy jest otwarte Muzeum Kościuszki w Solurze?

W soboty od 14:00 do 16:00 albo po wcześniejszym umówieniu. Muzeum jest przy Gurzelngasse 12, a godziny warto sprawdzić przed wyjazdem na jego stronie.

Cała seria

Poprzedni wpis: Sławni Polacy w Szwajcarii: podsumowanie 7 historii.

Wszystkie odcinki znajdziesz w kategorii Polacy w Szwajcarii. Następny odcinek: Rapperswil i Kolumna Barska.

Paweł