Polenwege: drogi w Szwajcarii, które zbudowali Polacy

Odcinek 9 z 11 serii „Polskie ślady w Szwajcarii”: miejsca, w których Polacy zapisali się w historii Szwajcarii. Codziennie jedno miejsce.

W wielu miejscach Szwajcarii ludzie codziennie chodzą i jeżdżą drogami zbudowanymi przez polskich żołnierzy. Większość nie ma o tym pojęcia. To pamiątka po żołnierzach 2. Dywizji Strzelców Pieszych, którzy w latach 1940-1945 byli internowani w Szwajcarii. Znaczy to, że neutralny kraj rozbroił ich i trzymał w obozach do końca wojny.

Praca zamiast bezczynności

Internowani mogli pracować tylko w rolnictwie, budownictwie i przy pracach drogowych. Chodziło o to, żeby nie odbierali pracy Szwajcarom. Znanych jest ponad 50 dróg, przy których budowie lub ulepszeniu pracowali internowani żołnierze, Polacy i Francuzi. Wiele z nich leży w Gryzonii. Gminy dostawały je praktycznie za darmo.

Szwajcarskie Muzeum Narodowe naliczyło dokładnie 54 takie drogi, z czego 15 w Gryzonii. W samej dolinie Safiental jest ich co najmniej sześć. W 1995 roku grupa byłych internowanych dodała przy części napisów w Safiental brązowe tabliczki.

Dlaczego akurat Safiental

Dolinę Safien przez wieki odcinało od świata ogromne osuwisko skał spod Flims sprzed tysięcy lat. Do końca XIX wieku można było się tu dostać tylko przez przełęcze. Muzeum Narodowe podaje trzy powody, dla których budowano tu z pomocą internowanych. Byli tanimi robotnikami. Drogi blisko granicy z Włochami przydawały się wojsku. W dolinie było mało mieszkańców, więc żołnierze rzadko spotykali miejscowych. Mimo to Polaków przyjęto w Safien ciepło i gościnnie. Jeszcze w 1940 roku, od 20 lipca do 9 listopada, przy drodze Stäga z Safien na przełęcz Glaspass pracowali internowani Francuzi.

Nie wszędzie było łatwo. Żołnierze, którzy latem 1941 roku przyszli pieszo z Bonaduz na Grossalp, trafili na śnieżycę. Mieszkali w stodole bez toalety i miejsca do mycia. Napisali skargę do Międzynarodowego Komitetu Czerwonego Krzyża w Genewie. List jest dziś w Archiwum Federalnym, czyli państwowym archiwum Szwajcarii. Komendant obozu nazwał go „bezczelnym, płaczliwym i niewojskowym”.

Najsłynniejsze „polskie drogi”

• Polenweg na przełęcz Tomül (Gryzonia): zbudowany w latach 1942-1943, dziś szlak Vals - Tomülpass - Turrahus (ok. 13 km, ok. 5 godzin marszu). Na przełęczy stoją tablice pamiątkowe.
• Polenstrasse w Thalheim (Argowia): na murze, który podtrzymuje zbocze, wykuto napis „1941 erbaut von internierten polnischen Soldaten”, czyli „zbudowane w 1941 roku przez internowanych polskich żołnierzy”.
• Sustenstrasse (Berno): przy budowie drogi przez przełęcz Susten pracowało ok. 150 Polaków. Przypomina o tym kamień pamiątkowy.
• Strada dei Polacchi w Losone (Ticino): przy drodze w skale wykuto białego orła.

Tomül krok po kroku

Drogę z Turrahus przez Alp Falätscha na przełęcz zbudowali internowani Polacy w latach 1942-1943. Kamienie pamiątkowe i tablice stoją na przełęczy Tomül, na Güner Lückli i przy ścieżce na Grossalp. Droga na Grossalp prowadziła do stacji kolejki linowej, która zaopatrywała wojsko. W 2018 roku zaczął się remont odcinka Falätscha-Tomül. Historyk Cornel Doswald nazywa tę ścieżkę wybitnym przykładem budowy dróg przez szwajcarską armię.

Susten, Thalheim i Losone

29 lipca 1940 roku do Meiringen przyjechało z obozu w Melchnau 200 Polaków na badania lekarskie. Do pracy przy Sustenstrasse nadawało się 144 z nich. Mieszkali w barakach przy Steingletscher i Wendenwasser. Wcześniej, 11 maja 1940 roku, Szwajcaria drugi raz wezwała do wojska wszystkich żołnierzy. Fachowcy poszli do armii i budowa stanęła. Drogę przez przełęcz otwarto 7 września 1946 roku. Nad Gadmen o pracy Polaków przypominają Polenrank i kamień pamiątkowy.

Polenstrasse w Thalheim prowadzi wokół Schenkenbergu, od Unterdorf do Elmhard. Budowano ją w latach 1941-1942, pracowało przy niej około 30 internowanych Polaków. Droga jest na liście zabytków kantonu i ma tabliczkę z nazwą „Polenstrasse”.

W Losone Strada dei Polacchi łączy Arcegno z Golino. Internowani budowali i brukowali tam drogi w latach 1941-1945.

Wycieczka z historią

Trasa przez przełęcz Tomül to świetny pomysł na letnią wędrówkę z dziećmi. Mogą one zobaczyć na własne oczy, że historia Polaków w Szwajcarii jest dosłownie pod ich stopami. Przed wyjściem warto sprawdzić stan szlaku na stronie regionu, bo w górach sezon jest krótki.

Na start dojedziecie autobusem PostAuto do przystanku Vals Platz. Szlak zaczyna się powyżej kościoła. Kończy się przy Turrahus, w typowym domu z doliny Safien, w którym działa dziś gospoda. Stamtąd też wraca PostAuto. Najwyższy punkt trasy leży na wysokości 2421 m.

Najczęściej zadawane pytania

Co to jest Polenweg?

To droga lub szlak zbudowany przez internowanych polskich żołnierzy w czasie II wojny światowej. Najsłynniejszy Polenweg prowadzi na przełęcz Tomül w Gryzonii i powstał w latach 1942-1943.

Ile trwa przejście szlaku przez przełęcz Tomül?

Około 5 godzin marszu. Trasa Vals - Tomülpass - Turrahus ma około 13 km, a na przełęczy stoją tablice pamiątkowe.

Co to jest Strada dei Polacchi w Losone?

To jedna z polskich dróg w Ticino, przy której w skale wykuto białego orła. Przypomina o pracy internowanych żołnierzy.

Cała seria

Poprzedni wpis: Polscy internowani w Szwajcarii: zakazane śluby i doktoraty.

Wszystkie odcinki znajdziesz w kategorii Polacy w Szwajcarii. Następny odcinek: Grupa Ładosia w Bernie.

Paweł

Fot. Whgler, CC BY 4.0, Wikimedia Commons.