Polscy internowani w Szwajcarii: zakazane śluby i doktoraty

Odcinek 8 z 11 serii „Polskie ślady w Szwajcarii”: miejsca, w których Polacy zapisali się w historii Szwajcarii. Codziennie jedno miejsce.

To jeden z najmniej znanych, a najciekawszych rozdziałów polsko-szwajcarskiej historii. Przez ponad pięć lat w Szwajcarii żyło ponad 12 tysięcy polskich żołnierzy. Pracowali, studiowali, zakochiwali się i zostawili po sobie drogi, mosty i wspomnienia, które przetrwały do dziś.

Przejście granicy

W czerwcu 1940 roku 2. Dywizja Strzelców Pieszych gen. Bronisława Prugara-Ketlinga walczyła we Francji jako część francuskiego korpusu. Po ciężkich walkach nad Doubs została okrążona przez Niemców. W nocy z 19 na 20 czerwca 1940 roku przekroczyła granicę Szwajcarii pod Goumois w kantonie Jura, razem z tysiącami Francuzów. Polaków było ponad 12 tysięcy (źródła podają od 12 do 13 tysięcy).

Dywizja liczyła 15 830 żołnierzy. Tworzono ją we francuskim Parthenay od grudnia 1939 do maja 1940 roku. W dniach 17-19 czerwca broniła wzgórz Clos du Doubs. Przejście granicy obserwował generał Henri Guisan, naczelny wódz armii szwajcarskiej. Żołnierze oddawali broń, często nie zatrzymując się w marszu. Razem z nimi przeszło ponad 5 tysięcy koni.

Obozy i zakazy

Szwajcaria była neutralna, więc zgodnie z prawem międzynarodowym musiała rozbroić obcych żołnierzy i zatrzymać ich do końca wojny. Takich żołnierzy nazywa się internowanymi. Rozmieszczono ich w obozach w całym kraju. Największy, w Büren an der Aare, oficjalnie nazywał się „Concentrationslager”, od francuskiego słowa „concentrer”, czyli zgromadzić. Żołnierze mogli pracować tylko w rolnictwie, budownictwie i przy pracach drogowych. Specjalny rozkaz zakazywał im małżeństw ze Szwajcarkami. Mimo to 316 Szwajcarek wyszło za Polaków, choć oznaczało to wtedy utratę szwajcarskiego obywatelstwa.

Obóz w Büren planowano dla 6 tysięcy ludzi, czyli mniej więcej trzy razy więcej, niż miasteczko miało wtedy mieszkańców. Stało tam około 120 baraków za drutem kolczastym, była też wieża strażnicza. W pobliskim Oberbüren urządzono szpital dla około 240 osób. Najwięcej, około 3500 Polaków, było w obozie naraz. Po buncie, który pokazał, jak złe są tam warunki, internowanych rozesłano do mniejszych obozów. Od 1942 roku trafiali tu też żydowscy uchodźcy cywilni.

Zasady były surowe. Poza obozem internowani musieli nosić mundury. Bez zgody nie mogli jeździć pociągiem ani rowerem, wchodzić do prywatnych domów, gospód i kin. Zakaz ślubów zapisano w tak zwanym rozkazie pomarańczowym. Po niemiecku brzmiał: „Den Internierten ist die Eingehung einer Ehe nicht gestattet”, czyli internowanym nie wolno brać ślubu. Przepis, przez który Szwajcarka po ślubie z cudzoziemcem traciła obywatelstwo, obowiązywał do 1952 roku. Mimo zakazów 369 Polaków zostało ojcami dzieci pozamałżeńskich.

Doktoraty za drutami

Dla chętnych do nauki utworzono obóz dla uczniów szkół średnich i obozy dla studentów we Fryburgu, w Winterthur i w rejonie St. Gallen. Internowani studiowali pod opieką tamtejszych uczelni i obronili ponad 120 doktoratów.

Obóz we Fryburgu współpracował z tamtejszym uniwersytetem, a obóz w Winterthur z Uniwersytetem Zuryskim i ETH. Trzeci, związany z uczelnią w St. Gallen, otwarto pod koniec października 1940 roku w Sirnach. W pierwszym semestrze uczyło się tam 78 studentów i 15 wolnych słuchaczy, czyli osób chodzących na zajęcia bez zapisu na studia. W kwietniu 1941 roku obóz przeniesiono do Gossau, a w październiku 1941 roku do Herisau. Do końca wojny studia ukończyło 331 Polaków, a 123 z nich obroniło doktorat. W samym obozie związanym z St. Gallen studia do semestru zimowego 1944/45 ukończyły 23 osoby.

Po wojnie

Internowanie zakończyło się oficjalnie 15 grudnia 1945 roku. Część żołnierzy wróciła do Polski, wielu wyjechało dalej, a około tysiąca zostało w Szwajcarii na stałe. Przy przejściu granicznym w Goumois od 2015 roku wisi tablica upamiętniająca tamtą noc.

Francuzi mogli wrócić do domu już w lutym 1941 roku, Polacy nie. Ponad 1500 z nich próbowało nielegalnie przedostać się do Francji, żeby dalej walczyć z Niemcami.

Miejsca pamięci

• Goumois (Jura): tablica przy przejściu granicznym, odsłonięta 20 czerwca 2015 roku, w 75. rocznicę, z udziałem ministra obrony Ueliego Maurera.
• Büren an der Aare: granitowe kamienie pamiątkowe z około 2000 roku. Jest tam też szopa, dawna pralnia, jedyny budynek, który został po obozie.
• Zuchwil: Polska Kaplica i ławka pamiątkowa 2. Dywizji przy grobie Kościuszki (odcinek 1).
• Warszawa: na Powązkach w 2010 roku, w 70. rocznicę internowania, odsłonięto tablicę poświęconą generałom Guisanowi i Prugarowi-Ketlingowi.

Najczęściej zadawane pytania

Ilu polskich żołnierzy było internowanych w Szwajcarii?

Ponad 12 tysięcy, źródła podają od 12 do 13 tysięcy. Byli to żołnierze 2. Dywizji Strzelców Pieszych gen. Bronisława Prugara-Ketlinga.

Kiedy polscy żołnierze przekroczyli granicę Szwajcarii?

W nocy z 19 na 20 czerwca 1940 roku, pod Goumois w kantonie Jura. Od 2015 roku przy tamtym przejściu granicznym wisi tablica pamiątkowa.

Czy internowani Polacy mogli żenić się ze Szwajcarkami?

Nie, zakazywał tego specjalny rozkaz. Mimo to 316 Szwajcarek wyszło za Polaków, choć oznaczało to wtedy utratę szwajcarskiego obywatelstwa.

Cała seria

Poprzedni wpis: Sienkiewicz w Vevey: ostatnie lata i śmierć w Hôtel du Lac.

Wszystkie odcinki znajdziesz w kategorii Polacy w Szwajcarii. Następny odcinek: Polenwege, czyli drogi zbudowane przez internowanych.

Natalia

Fot. Mike Schulz Gossel, CC BY-SA 4.0, Wikimedia Commons.