Róża Luksemburg w Szwajcarii: doktorat i fikcyjny ślub

Odcinek 5 z 8 serii „Sławni Polacy w Szwajcarii”: znane polskie nazwiska i ich szwajcarskie historie. Codziennie jedna postać.

Urodziła się w 1871 roku w Zamościu, zginęła w 1919 roku w Berlinie, a najważniejsze lata nauki spędziła w Zurychu. Róża Luksemburg to jedna z najbardziej znanych na świecie kobiet polskiego pochodzenia. Jednocześnie w Polsce mało kto budzi tyle sporów co ona.

Dzieciństwo w Zamościu i Warszawie

Jej ojciec, Eliasz Luksemburg, był kupcem i handlował drewnem. Kiedy miała kilka lat, rodzina przeniosła się do Warszawy. Tam chodziła do II Żeńskiego Gimnazjum. Już jako uczennica działała w nielegalnych kółkach politycznych. Gimnazjum skończyła w 1887 roku z bardzo dobrymi wynikami.

Ucieczka do Szwajcarii

W 1889 roku osiemnastoletniej Róży groziło w Warszawie aresztowanie, bo działała w ruchu socjalistycznym. Wyjechała więc do Szwajcarii. Zurych wybrała nieprzypadkowo. Tutejszy uniwersytet jako jeden z pierwszych w Europie przyjmował kobiety na studia. Mogły tu też zdobyć tytuł doktora. Młode kobiety z Imperium Rosyjskiego, do którego należała wtedy Warszawa, nie mogły u siebie studiować, więc Zurych był dla nich wielką szansą.

Uniwersytet w Zurychu od 1867 roku przyjmował kobiety na regularne studia, jako pierwsza uczelnia w krajach niemieckojęzycznych. W tym samym roku Rosjanka Nadieżda Susłowa obroniła tu doktorat z medycyny jako pierwsza kobieta w Szwajcarii.

Doktorat o przemyśle w Polsce

Luksemburg studiowała najpierw nauki przyrodnicze, potem ekonomię i nauki o państwie. W 1897 roku obroniła doktorat „Die industrielle Entwicklung Polens”, czyli „Rozwój przemysłowy Polski”. Rok później praca ukazała się jako książka. W Zurychu poznała też Leona Jogichesa, z którym była związana przez wiele lat. Razem z innymi emigrantami założyła partię Socjaldemokracja Królestwa Polskiego.

Uniwersytet nie miał wtedy własnego gmachu. Zajmował jedno skrzydło budynku Politechniki, zaprojektowanego przez Gottfrieda Sempera. Dziś to główny budynek politechniki ETH przy Rämistrasse 101. Obecny gmach główny uniwersytetu przy Rämistrasse 71 otwarto dopiero w 1914 roku, długo po jej wyjeździe.

Oprócz nauki zajmowała się polityką. W sierpniu 1893 roku w Zurychu obradował międzynarodowy kongres socjalistów. 22-letnia Luksemburg chciała w nim wziąć udział jako delegatka, ale kongres nie uznał jej za delegatkę. W tym samym roku w Paryżu pomagała zakładać pismo „Sprawa Robotnicza”. Działała razem z Leonem Jogichesem, który urodził się w 1867 roku w Wilnie i przyjechał do Zurychu w 1890 roku.

Ślub w Bazylei

Jej szwajcarskie lata kończą się nietypowo. W 1898 roku w Bazylei Luksemburg wzięła fikcyjny ślub z Gustavem Lübeckiem, synem znajomych. Dzięki temu dostała obywatelstwo niemieckie i mogła przenieść się do Berlina. Tam stała się jedną z najważniejszych postaci niemieckiej lewicy.

Gustav był synem niemieckich emigrantów, u których Róża w Zurychu wynajmowała pokój. Małżeństwo istniało tylko na papierze.

Dlaczego dzieli do dziś?

Dla jednych Róża Luksemburg to wybitna ekonomistka. Odważnie krytykowała wojnę i dyktaturę, także tę, którą w Rosji wprowadzili bolszewicy. Dla wielu Polaków pozostaje postacią negatywną. Była przeciwna odbudowie niepodległej Polski. Uważała, że ważniejsza jest walka klasowa, czyli walka robotników z posiadaczami. Po wojnie wykorzystywała ją propaganda PRL i NRD. W 1919 roku w Berlinie zamordowali ją żołnierze Freikorpsu, czyli prawicowych oddziałów ochotników.

W Niemczech nadal zajmowała się polityką. W 1915 roku pod pseudonimem Junius napisała broszurę przeciw wojnie. W latach 1916-1918 siedziała w areszcie, m.in. w twierdzy we Wronkach i we Wrocławiu, które należały wtedy do Niemiec. Na przełomie 1918 i 1919 roku współzakładała Komunistyczną Partię Niemiec.

Zginęła 15 stycznia 1919 roku. Po przesłuchaniu w berlińskim hotelu Eden żołnierze wywieźli ją samochodem i zastrzelili, a ciało wrzucili do kanału Landwehr. Znaleziono je dopiero pod koniec maja 1919 roku.

Spór widać też w Zamościu. Od 1979 roku na kamienicy przy ulicy Staszica 37 wisiała tablica poświęcona Róży Luksemburg. W marcu 2018 roku zdjęto ją na podstawie ustawy dekomunizacyjnej, czyli ustawy o usuwaniu symboli komunizmu. Miasto chciało ją przywrócić w marcu 2026 roku, w 155. rocznicę urodzin. Instytut Pamięci Narodowej uznał jednak, że byłoby to niezgodne z zakazem promowania komunizmu. Prezydent miasta wstrzymał więc te plany.

Kiedy spaceruje się dziś w okolicach Uniwersytetu w Zurychu, trudno uwierzyć, że tymi samymi ulicami chodziła studentka, której nazwisko zna pół świata.

Najlepiej zacząć od tarasu Polyterrasse przed budynkiem politechniki ETH. W czasach Róży mieścił się tu także uniwersytet, a z tarasu widać dachy Starego Miasta.

Najczęściej zadawane pytania

Gdzie studiowała Róża Luksemburg?

Na Uniwersytecie w Zurychu, który jako jeden z pierwszych w Europie przyjmował kobiety. Studiowała tam najpierw nauki przyrodnicze, a potem ekonomię i nauki o państwie.

O czym był doktorat Róży Luksemburg?

O rozwoju przemysłu w Polsce. Pracę „Die industrielle Entwicklung Polens” obroniła w Zurychu w 1897 roku, a rok później wydano ją jako książkę.

Dlaczego Róża Luksemburg wzięła ślub w Bazylei?

W 1898 roku wzięła fikcyjny ślub, czyli ślub tylko na papierze, z Gustavem Lübeckiem. Dzięki temu dostała obywatelstwo niemieckie. Dzięki temu mogła przenieść się do Berlina.

Cała seria

Poprzedni wpis: Robert Kubica i Szwajcaria: wygrana w F1 bolidem z Hinwil.

Wszystkie odcinki serii znajdziesz w kategorii Polacy w Szwajcarii. Następny odcinek: Krzysztof Kieślowski i Genewa w filmie „Trzy kolory. Czerwony”.

Paweł