Polacy Szwajcaria
Polacy SzwajcariaNatalia & Paweł
ForumPraca
Polacy w Szwajcarii

Marceli Nencki w Bernie: biochemia i zagadka szparagów

18 listopada 20264 min czytaniaRedakcja Polacy Szwajcaria

Udostępnij
Marceli Nencki w Bernie: biochemia i zagadka szparagów

Odcinek 5 z 11 serii „Polacy, którzy zmienili Szwajcarię”: Polacy, którzy zostawili trwały ślad w szwajcarskiej nauce, gospodarce i kulturze. Codziennie jedna postać.

Marceli Nencki to jeden z twórców biochemii, czyli nauki o chemii żywych organizmów. Większość swoich odkryć zrobił w Bernie. Był też autorem badania, które do dziś bawi studentów: jako pierwszy naukowo wyjaśnił, dlaczego po zjedzeniu szparagów mocz ma charakterystyczny zapach.

Od powstania do laboratorium

Nencki urodził się w 1847 roku w Boczkach pod Sieradzem. Jako szesnastolatek walczył w powstaniu styczniowym. Potem studiował w Krakowie, Jenie i Berlinie, gdzie w 1870 roku zrobił doktorat z medycyny.

Historyczny Leksykon Szwajcarii (HLS), czyli szwajcarska encyklopedia historii, podaje dokładną datę urodzenia: 15 stycznia 1847 roku. Nencki był protestantem (ewangelikiem reformowanym).

Instytut w Bernie

W 1872 roku Nencki zaczął kierować laboratorium chemii medycznej Uniwersytetu w Bernie. W 1876 roku został profesorem i dyrektorem nowego Instytutu Medyczno-Chemicznego. Od 1888 roku wykładał także bakteriologię, czyli naukę o bakteriach. Badał, jak organizm spala składniki pożywienia, a także enzymy, czyli białka przyspieszające reakcje w organizmie. Badał też hemoglobinę, czerwony barwnik krwi. Wykazał, że jest podobna do chlorofilu, zielonego barwnika roślin. W 1886 roku wprowadził salol, lek stosowany przy chorobach jelit. Od 1891 roku był obywatelem gminy Bremgarten pod Bernem.

Instytut zaczynał skromnie, w budynku dawnej apteki państwowej przy Kochergasse. Profesorem zwyczajnym, czyli na najwyższym stanowisku profesorskim, Nencki został w 1877 roku. Według szwajcarskiego czasopisma chemicznego „Chimia” na wydziale lekarskim pracował w sumie 20 lat. Badał m.in., jak w organizmie powstaje mocznik, główny składnik moczu. Wykazał, że tworzy się on z aminokwasów, czyli cząstek, z których zbudowane są białka. Zajmował się też gniciem i surowicami, czyli lekami robionymi z krwi zwierząt.

W 1877 roku Nencki wytworzył w Bernie rodaninę, nowy związek siarki. Powstała, gdy połączył w wodzie dwa inne związki: rodanek amonu i kwas chlorooctowy. Rozkładał też hemoglobinę i znalazł w niej związek zwany hemopirolem. Wykazał, że ten sam związek inny polski chemik, Leon Marchlewski, otrzymał z chlorofilu. Salol, czyli salicylan fenylu, podawano, żeby zabić bakterie w jelitach.

Najbliższą współpracowniczką Nenckiego w Bernie, a potem w Petersburgu, była Nadina Sieber-Szumowa. Wspólnie opracowali m.in. reakcję nazwaną potem reakcją Nenckiego.

Szparagi

W 1891 roku Nencki opublikował pracę o tym, że po zjedzeniu szparagów w moczu pojawia się metanotiol (metylomerkaptan), związek siarki odpowiedzialny za zapach. Według relacji w eksperymencie dużą porcję szparagów zjedli pracownicy jego laboratorium. Późniejsze badania potwierdziły jego wynik.

Praca ukazała się w czasopiśmie „Archiv für experimentelle Pathologie und Pharmakologie”. Jej tytuł po polsku brzmi: „O występowaniu metylomerkaptanu w ludzkim moczu po spożyciu szparagów”. Według opisów czterech pracowników zjadło zamiast obiadu około 7 kg szparagów, a potem badano ich mocz. Wynik Nenckiego potwierdziła m.in. praca opublikowana w 1956 roku w „Nature”.

Dziś wiadomo, że nie każdy ten zapach czuje. W badaniu opublikowanym w 2016 roku w „British Medical Journal” około 60% z prawie 6900 uczestników nie wyczuwało go w swoim moczu. Autorzy powiązali tę różnicę z genami.

Po Bernie

W 1892 roku Nencki wyjechał do Petersburga, gdzie w Instytucie Medycyny Doświadczalnej kierował działem chemii fizjologicznej, czyli chemii procesów w organizmie. Współpracował tam z Iwanem Pawłowem, późniejszym noblistą. Zmarł w 1901 roku. Jego imię nosi dziś Instytut Biologii Doświadczalnej Polskiej Akademii Nauk (PAN) w Warszawie. Następcą jego dawnego instytutu jest Instytut Biochemii i Medycyny Molekularnej Uniwersytetu w Bernie.

Do śmierci 14 października 1901 roku Nencki kierował działem chemii w petersburskim instytucie. Instytut w Warszawie powstał w 1918 roku z trzech pracowni Towarzystwa Naukowego Warszawskiego. Założyli go Kazimierz Białaszewicz, Romuald Minkiewicz i Edward Flatau. Jego współpracownicy wymyślili instytut imienia Nenckiego zaraz po jego śmierci, ale w zaborze rosyjskim nie dało się go wtedy otworzyć. Pomogły pieniądze od Sieber-Szumowej: w 1909 roku przekazała 50 000 rubli w złocie na pracownie badawcze imienia Nenckiego w Warszawie. Ona sama zmarła w 1916 roku i nie doczekała otwarcia instytutu.

Instytut w Bernie, następca pracowni Nenckiego, ma dziś siedzibę przy Bühlstrasse 28. Według „Chimii” kolejni profesorowie po Nenckim sprawili, że chemia medyczna w Bernie stała na wysokim poziomie. W 1976 roku uniwersytet wydał publikację na 100-lecie instytutu: „100 Jahre medizinisch-chemisches Institut der Universität Bern”.

Dwadzieścia lat w Bernie

Nencki przyjechał do Berna jako 25-letni lekarz z doktoratem z Berlina. Wyjechał jako profesor, dyrektor instytutu i obywatel Szwajcarii. Instytutem kierował od 1876 roku aż do wyjazdu do Petersburga. Badania nad szparagami były tylko małym fragmentem jego pracy.

Najczęściej zadawane pytania

Kim był Marceli Nencki?

To polski chemik i lekarz, jeden z twórców biochemii, czyli nauki o chemii żywych organizmów. Od 1872 do 1892 roku pracował na Uniwersytecie w Bernie, gdzie kierował Instytutem Medyczno-Chemicznym.

Dlaczego mocz pachnie po zjedzeniu szparagów?

Bo po szparagach w moczu pojawia się metanotiol, związek siarki o przykrym zapachu. Jako pierwszy opisał to Marceli Nencki w 1891 roku.

Kto wprowadził salol?

Salol wprowadził Marceli Nencki w 1886 roku, gdy pracował w Bernie. Był to lek stosowany przy chorobach jelit.

Cała seria

Poprzedni wpis: Mościcki we Fryburgu: polscy naukowcy na uniwersytecie.

Wszystkie odcinki znajdziesz w kategorii Polacy w Szwajcarii. Następny odcinek: Kazimierz Funk i Stanisław Kostanecki.

Natalia

Portret: Marceli Nencki, domena publiczna, Wikimedia Commons.

Bądź na bieżąco: Szwajcarski Tydzień

Raz w tygodniu najważniejsze wiadomości, wydarzenia i oferty pracy dla Polaków w Szwajcarii. Za darmo, bez spamu.

Czy ten artykuł był pomocny?

Komentarze

Zobacz również