Maria Skłodowska-Curie w Szwajcarii: wędrówka z Einsteinem
15 listopada 20264 min czytaniaRedakcja Polacy Szwajcaria

Odcinek 2 z 11 serii „Polacy, którzy zmienili Szwajcarię”: Polacy, którzy zostawili trwały ślad w szwajcarskiej nauce, gospodarce i kulturze. Codziennie jedna postać.
Maria Skłodowska-Curie nie mieszkała w Szwajcarii, ale wracała tu wiele razy. Najbardziej znana jest jej górska wędrówka z Albertem Einsteinem, jednym z niewielu ludzi, z którymi rozmawiała jak równa z równym.
Jak się poznali
Maria i Einstein poznali się osobiście w 1911 roku w Brukseli, na pierwszym Kongresie Solvaya, czyli zjeździe najlepszych fizyków świata. Einstein napisał jej potem, że uważa się za szczęściarza, bo mógł ją tam poznać. Wycieczka w 1913 roku była więc spotkaniem dwojga ludzi, którzy znali się dopiero od dwóch lat.
Wędrówka 1913
Latem 1913 roku Curie wyruszyła na pieszą wycieczkę po Engadynie z córkami, 15-letnią Irène i 8-letnią Ève. Szedł z nimi Einstein z 9-letnim synem Hansem Albertem. Na początku sierpnia Einstein pisał z Maloi, że przy wspaniałej pogodzie przeszli pieszo z Samaden i idą dalej w stronę jeziora Como.
Ève Curie opisała później, że dzieci biegły przodem, a Einstein był tak zamyślony, że nie zauważał szczelin w lodowcu. Zatrzymywał się nagle, chwytał Marię za ramię i mówił, że musi dokładnie wiedzieć, co dzieje się z pasażerami windy spadającej w pustkę. Pracował wtedy nad ogólną teorią względności, czyli nową teorią grawitacji.
Na wyprawę poszła też guwernantka, czyli domowa nauczycielka córek. Dla Marii była to próba sił po ciężkiej chorobie. Ève pisała, że matka szła z plecakiem na plecach. Z wędrówki zachowało się wspólne zdjęcie. Oryginał przechowuje Leo Baeck Institute.
Około 11 sierpnia Einstein był już z powrotem w Zurychu. W liście do kuzynki Elsy napisał, że Curie jest bardzo inteligentna, ale ma „duszę śledzia”. Chodziło mu o to, że nie okazuje ani radości, ani smutku. O Irène napisał, że jest bardzo zdolna.
Genewa, która chciała Curie
Już w 1900 roku Uniwersytet Genewski zaproponował Piotrowi Curie, mężowi Marii, stanowisko profesora fizyki, a Marii pracę w jego laboratorium. Małżonkowie przyjechali obejrzeć Genewę, ale w końcu odmówili. Nie chcieli przerywać badań nad radem, pierwiastkiem, który sami odkryli. W 1909 roku Uniwersytet Genewski nadał Marii honorowy doktorat (honoris causa).
Ofertę z 1900 roku opisała Ève Curie w biografii matki. Piotr miał dostać pensję 10 000 franków, laboratorium i dwóch asystentów. W lipcu 1900 roku małżonkowie pojechali do Szwajcarii, żeby zobaczyć wszystko na miejscu. Ève napisała później, że Szwajcaria była pierwszym krajem, który zaproponował jej rodzicom stanowisko godne ich zasług. Było to trzy lata przed ich pierwszym Noblem.
W Lidze Narodów
W latach 1922-1934 Maria Skłodowska-Curie pracowała w Genewie w Międzynarodowej Komisji Współpracy Intelektualnej. Była to komisja naukowców i ludzi kultury przy Lidze Narodów, poprzedniczce ONZ. Zasiadali w niej też Einstein i filozof Henri Bergson. Maria dbała m.in. o to, żeby naukowcy z różnych krajów używali tych samych nazw i pojęć. Zajmowała się też stypendiami dla młodych naukowców.
Komisja zebrała się pierwszy raz w sierpniu 1922 roku. Maria była niemal na wszystkich posiedzeniach i zakładała mniejsze zespoły, m.in. do spisywania publikacji naukowych. Po zmianach w komisji w 1931 roku wybrano ją na wiceprzewodniczącą. Zajmowała się też tak zwaną własnością naukową, czyli prawami naukowców do ich odkryć. Ève Curie nazwała tę pracę jedyną „niewiernością” matki wobec badań. Dokumenty komisji z podpisem Marii są dziś w archiwach Ligi Narodów w Genewie.
Na posiedzenia komisji Curie i Einstein przyjeżdżali do Genewy w tych samych latach, m.in. w 1924, 1927 i 1930 roku. W 1924 roku w Genewie była z nimi Ève, która traktowała Einsteina jak ulubionego wujka.
Szwajcaria na początku i na końcu
Latem 1894 roku, jeszcze przed ślubem z Piotrem, Maria spędziła kilka tygodni w Szwajcarii z ojcem. Czterdzieści lat później była już ciężko chora. Przewieziono ją do sanatorium Sancellemoz w Passy, we francuskich Alpach, niedaleko Genewy. Do chorej wezwano profesora Rocha z Genewy. To on rozpoznał u niej bardzo ciężką anemię. Maria Skłodowska-Curie zmarła w Sancellemoz 4 lipca 1934 roku.
Śladami noblistów
Trasa przez Górną Engadynę, z Samedan przez Sils do Maloi, to dziś jeden z najpiękniejszych szlaków w Gryzonii. Kiedy idzie się nad jeziorami Silvaplana i Sils, łatwo wyobrazić sobie dwoje noblistów rozmawiających o fizyce.
Samedan i Maloja leżą w Górnej Engadynie, w kantonie Gryzonia. Zdjęcie z wędrówki z 1913 roku, z Marią, Einsteinem i dziećmi, można obejrzeć na stronie American Institute of Physics.
Najczęściej zadawane pytania
Kiedy Maria Skłodowska-Curie była w górach z Einsteinem?
Latem 1913 roku. Razem z dziećmi szli pieszo przez Górną Engadynę, z Samedan w stronę Maloi i jeziora Como.
Czy Maria Skłodowska-Curie pracowała w Genewie?
Nie na stałe. W 1900 roku odmówiła pracy na Uniwersytecie Genewskim, ale w latach 1922-1934 pracowała w Genewie w komisji naukowców przy Lidze Narodów, poprzedniczce ONZ.
Czy Maria Skłodowska-Curie miała doktorat honoris causa z Genewy?
Tak. Uniwersytet Genewski nadał jej ten honorowy tytuł w 1909 roku.
Cała seria
Poprzedni wpis: Patek Philippe i Antoni Patek: polski powstaniec w Genewie.
Wszystkie odcinki znajdziesz w kategorii Polacy w Szwajcarii. Następny odcinek: Gabriel Narutowicz, profesor ETH.
Paweł
Portret: Henri Manuel, ok. 1920, domena publiczna, Wikimedia Commons.
Bądź na bieżąco: Szwajcarski Tydzień
Raz w tygodniu najważniejsze wiadomości, wydarzenia i oferty pracy dla Polaków w Szwajcarii. Za darmo, bez spamu.
Komentarze
Zobacz również
Polacy w Szwajcarii14.11.2026
Patek Philippe i Antoni Patek: polski powstaniec w Genewie
Czytaj więcej →
Polacy w Szwajcarii13.11.2026
Polskie ślady w Szwajcarii: mapa 10 miejsc do odwiedzenia
Czytaj więcej →
Polacy w Szwajcarii12.11.2026

