Polacy Szwajcaria
Polacy SzwajcariaNatalia & Paweł
ForumPraca
Polacy w Szwajcarii

Gabriel Narutowicz: prezydent Polski był profesorem ETH

16 listopada 20264 min czytaniaRedakcja Polacy Szwajcaria

Udostępnij
Gabriel Narutowicz: prezydent Polski był profesorem ETH

Odcinek 3 z 11 serii „Polacy, którzy zmienili Szwajcarię”: Polacy, którzy zostawili trwały ślad w szwajcarskiej nauce, gospodarce i kulturze. Codziennie jedna postać.

16 grudnia 1922 roku w warszawskiej Zachęcie zginął pierwszy prezydent Polski, Gabriel Narutowicz. Zanim został prezydentem, przez ponad 30 lat żył w Szwajcarii i był jej obywatelem. Był też jednym z najbardziej cenionych w Europie inżynierów od budowli na rzekach.

Z Davos na ETH

Narutowicz przyjechał do Szwajcarii w 1886 roku, żeby leczyć gruźlicę w Davos. Potem studiował na Politechnice w Zurychu (ETH) i ukończył ją z wyróżnieniem jako inżynier budownictwa. Utrzymywał kontakty z rosyjskimi emigrantami. Dlatego carskie władze wydały za nim nakaz aresztowania i nie mógł wrócić do Rosji. W 1895 roku otrzymał obywatelstwo szwajcarskie w gminie Untereggen w kantonie St. Gallen.

Jeszcze jako student, w 1889 roku, trafił na kilka dni do aresztu szwajcarskiej policji. Jego kolega Aleksander Dębski miał wtedy w lesie pod Zurychem wypadek z bombą. Sprawa dotyczyła rosyjskich rewolucjonistów. Według Historycznego Leksykonu Szwajcarii (HLS), czyli szwajcarskiej encyklopedii historii, Narutowicz był później obywatelem nie tylko Untereggen, ale też Zurychu.

Inżynier z St. Gallen

Po studiach Narutowicz pracował w St. Gallen. Najpierw przy budowie kolei, potem przez trzy lata w miejskim biurze wodociągów i kanalizacji. Przez rok był inżynierem kantonu przy kanale Rheintaler Binnenkanal w dolinie Renu. W połowie lat 90. przeszedł do biura inżynierskiego Louisa Kürsteinera w St. Gallen. Zaczynał tam jako inżynier, a doszedł do stanowiska kierownika biura i wspólnika.

Elektrownie w Alpach

Pracując w St. Gallen, Narutowicz zajmował się regulacją Renu, czyli pracami, które miały chronić przed powodziami, i budową elektrowni wodnych. Pracował przy elektrowniach Kubel pod St. Gallen, Andelsbuch w Vorarlbergu, Le Refrain na Doubs i w Monthey. Jego największym dziełem była elektrownia Mühleberg na rzece Aare pod Bernem, zbudowana w latach 1917-1920. Była wtedy jedna z najnowocześniejszych w Europie. Działa do dziś.

Później, już z własnego biura, Narutowicz przygotował projekt elektrowni Etzelwerk koło Einsiedeln. Pracował też przy elektrowniach Montjovet w Dolinie Aosty we Włoszech i Buitreras w Hiszpanii.

Elektrownię Mühleberg prowadzi dziś firma BKW. Według BKW daje prąd dla około 35 000 gospodarstw domowych. W 2025 roku firma ogłosiła, że unowocześni ją za około 120 milionów franków. Prace mają ruszyć w 2028 roku, a elektrownia ma działać jeszcze przez mniej więcej 80 lat.

Profesor ETH

Na ETH Narutowicz zaczął uczyć w 1906 roku, od wykładów o wodociągach i kanalizacji. W 1907 roku rząd Szwajcarii (Rada Związkowa) wybrał go na profesora zwyczajnego, czyli na najwyższe stanowisko profesorskie. W tym samym czasie prowadził własne biuro inżynierskie. Od 1914 roku był członkiem Międzynarodowej Komisji Regulacji Renu, a w latach 1915 i 1919 jej przewodniczącym. Od 1916 roku zasiadał też w państwowej komisji, która zajmowała się wykorzystaniem rzek i jezior (Federalnej Komisji Gospodarki Wodnej).

Od 1908 roku Narutowicz był na ETH profesorem budownictwa wodnego, czyli budowy zapór, kanałów i elektrowni na rzekach. Od 1913 roku był dziekanem, czyli szefem wydziału. Zasiadał w międzynarodowej komisji regulacji Renu. W 1919 roku wyjechał do odrodzonej Polski, gdzie był ministrem robót publicznych (odpowiadał m.in. za drogi i mosty), a potem ministrem spraw zagranicznych. 9 grudnia 1922 roku posłowie i senatorowie (Zgromadzenie Narodowe) wybrali go na pierwszego prezydenta. Tydzień później zastrzelił go zamachowiec.

Na prezydenta wybrano go w piątej turze głosowania, a przysięgę złożył 11 grudnia 1922 roku.

Pamięć w Szwajcarii

W gmachu głównym ETH w Zurychu wisi tablica z 1932 roku, zrobiona za pieniądze polskich i szwajcarskich przyjaciół. W święta narodowe Polacy mieszkający w Szwajcarii składają pod nią kwiaty. Przy elektrowni Mühleberg stoi jego popiersie.

Tablicę wykonał rzeźbiarz Hans Gisler. Zamówił ją Komitet Uczczenia Pamięci Inżyniera Narutowicza, któremu przewodniczył Karol Brodowski. Odsłonięto ją 20 lutego 1932 roku. Widać na niej profil Narutowicza, a napisy są po niemiecku i po polsku. Napis przypomina, że był profesorem ETH, ministrem robót publicznych i spraw zagranicznych oraz pierwszym prezydentem Rzeczypospolitej.

Najpierw tablica wisiała w innym budynku ETH. Do gmachu głównego przeniesiono ją na prośbę Towarzystwa Polskiego „Zgoda”. Popiersie w Mühleberg postawiono w 2010 roku z inicjatywy Szwajcarów.

Jak tam trafić

Gmach główny ETH stoi przy Rämistrasse 101 w Zurychu. Pierwszy budynek zaprojektował Gottfried Semper w 1864 roku, a z tarasu Polyterrasse widać dachy starego miasta. Tablica wisi w środku gmachu. Elektrownia Mühleberg leży nad Aare, na zachód od Berna. Popiersie Narutowicza stoi przy budynku elektrowni, którą zaprojektował.

Najczęściej zadawane pytania

Czy Gabriel Narutowicz był obywatelem Szwajcarii?

Tak. Obywatelstwo szwajcarskie dostał w 1895 roku w gminie Untereggen w kantonie St. Gallen.

Jaką elektrownię zaprojektował Narutowicz w Szwajcarii?

Jego największym dziełem jest elektrownia Mühleberg na Aare pod Bernem, zbudowana w latach 1917-1920. Działa do dziś, a obok stoi jego popiersie.

Dlaczego Narutowicz przyjechał do Szwajcarii?

Przyjechał w 1886 roku do Davos, żeby leczyć gruźlicę. Potem studiował na ETH w Zurychu i został w Szwajcarii na ponad 30 lat.

Cała seria

Poprzedni wpis: Maria Skłodowska-Curie w Szwajcarii: wędrówka z Einsteinem.

Wszystkie odcinki znajdziesz w kategorii Polacy w Szwajcarii. Następny odcinek: Fryburg i polscy naukowcy.

Natalia

Fot. Arkelin, CC BY 4.0, Wikimedia Commons. Portret: ETH Zürich, 1915, domena publiczna, Wikimedia Commons.

Bądź na bieżąco: Szwajcarski Tydzień

Raz w tygodniu najważniejsze wiadomości, wydarzenia i oferty pracy dla Polaków w Szwajcarii. Za darmo, bez spamu.

Czy ten artykuł był pomocny?

Komentarze

Zobacz również