Kazimierz Funk: słowo witamina wymyślił Polak z Berna
19 listopada 20264 min czytaniaRedakcja Polacy Szwajcaria

Odcinek 6 z 11 serii „Polacy, którzy zmienili Szwajcarię”: Polacy, którzy zostawili trwały ślad w szwajcarskiej nauce, gospodarce i kulturze. Codziennie jedna postać.
Codziennie używamy słowa „witamina”. Wymyślił je Polak, Kazimierz Funk, a jego naukowa droga zaczęła się w Bernie, pod okiem innego Polaka, profesora Stanisława Kostaneckiego.
Doktor w wieku 20 lat
Kazimierz Funk urodził się w 1884 roku w Warszawie. Po maturze wyjechał do Szwajcarii: studiował biologię w Genewie i chemię w Bernie. W 1904 roku, w wieku 20 lat, obronił doktorat z chemii na Uniwersytecie w Bernie. Pod kierunkiem Stanisława Kostaneckiego wytwarzał w laboratorium barwniki roślinne.
Funk był synem warszawskiego lekarza dermatologa. Maturę zdał w 1900 roku. W Bernie uczył się u dwóch profesorów chemii: Carla Friedheima i Stanisława Kostaneckiego. Doktorat dotyczył wytwarzania w laboratorium (syntezy) brazyliny i hematoksyliny, czyli barwników z drewna drzew tropikalnych.
Kostanecki, polski profesor w Bernie
Stanisław Kostanecki w latach 1890-1910 był profesorem chemii organicznej, czyli chemii związków węgla, w Bernie. Badał naturalne barwniki roślin, m.in. flawony i chalkony. W 1910 roku z polskimi współpracownikami ustalił budowę cząsteczki kurkuminy, żółtego barwnika z przyprawy kurkumy. Pod jego kierunkiem doktorat w Bernie zrobiło około 160 osób, a w latach 1909-1910 był prezesem Szwajcarskiego Towarzystwa Chemicznego.
Kostanecki urodził się 16 kwietnia 1860 roku. Doktorat zrobił w Bazylei. Pracował jako asystent Carla Liebermanna w Berlinie i kierował szkołą chemii w Miluzie w Alzacji (1886-1889). Do Berna sprowadził go w 1890 roku rząd kantonu. Po śmierci profesora Schwarzenbacha podzielono wtedy chemię na uczelni na dwie katedry i Kostanecki dostał jedną z nich. W 1896 roku był dziekanem, czyli szefem wydziału.
Kurkuminę badał razem z Janiną Miłobędzką i Wiktorem Lampe. Za swoje prace dostał m.in. Legię Honorową, najwyższe francuskie odznaczenie. Zmarł 15 listopada 1910 roku w Würzburgu, w tym samym roku, w którym ogłosił budowę kurkuminy.
„Vitamine”
Po Bernie Funk pracował w Paryżu, Niemczech i Londynie. W Lister Institute badał substancję z otrąb ryżowych, która chroniła przed beri-beri, ciężką chorobą nerwów i serca. W 1912 roku napisał artykuł o chorobach, które biorą się z braku pewnych składników w jedzeniu. Zaproponował w nim nazwę „vitamine”, od łacińskiego „vita” (życie) i „amina” (nazwa grupy związków chemicznych). Przewidział, że takich substancji jest kilka i że chronią przed beri-beri, szkorbutem, pelagrą i krzywicą. Później pracował m.in. w Warszawie i w USA, gdzie zmarł w 1967 roku.
Artykuł z 1912 roku ukazał się w londyńskim czasopiśmie „Journal of State Medicine”. Rok wcześniej Funk wydzielił z otrąb ryżowych substancję, która chroniła przed beri-beri. Później okazało się, że była to mieszanina związków. W 1914 roku wydał po niemiecku książkę „Die Vitamine”.
Słowo zostało, choć z czasem okazało się, że nie wszystkie witaminy są aminami. Dlatego w angielskim mówi się dziś „vitamin”, bez końcowego „e”. W ciągu 35 lat od pracy Funka odkryto 13 witamin.
Sam Funk w czasie I wojny wyjechał do USA. W 1923 roku wrócił do Warszawy i kierował działem biochemii Państwowego Zakładu Higieny. Od 1939 roku znów mieszkał w Stanach Zjednoczonych i zmarł 19 listopada 1967 roku w Albany. Napisał około 140 prac naukowych.
Ślady w Bernie
Dawny gmach chemii Uniwersytetu w Bernie przy Freiestrasse, zbudowany dla Kostaneckiego na początku lat 90. XIX wieku, to miejsce, w którym zaczęła się naukowa droga twórcy słowa „witamina”.
Gmach zbudowano w latach 1891-1893 dla dwóch profesorów chemii: Kostaneckiego i Arnolda Rossela z Courtelary w Jurze berneńskiej. Stoi przy Freiestrasse 3 w dzielnicy Länggasse.
Według „Chimii” stare pomieszczenia w dawnych koszarach kawalerii były za małe. Na 80-100 studentów na zajęciach praktycznych przypadało niecałe 60 miejsc, nie było też biblioteki. Parlament kantonu (Wielka Rada) zgodził się na nowy budynek 24 listopada 1890 roku i przyznała na niego 491 000 franków. Front gmachu ma 83 metry długości. W skrzydle zachodnim mieściła się chemia organiczna Kostaneckiego, we wschodnim chemia nieorganiczna. Budynek służył chemii w Bernie przez około 50 lat prawie bez rozbudowy.
Rossel pracował w nowym gmachu tylko trzy lata. W 1897 roku zastąpił go Niemiec Carl Friedheim, u którego potem uczył się Funk. Friedheim kierował chemią nieorganiczną do śmierci w 1909 roku i przygotował 7. wydanie znanego podręcznika chemii Gmelina. Szwajcarskie Towarzystwo Chemiczne, któremu przewodniczył Kostanecki, działa do dziś jako Swiss Chemical Society, a jego nazwisko jest na liście dawnych prezesów.
Najczęściej zadawane pytania
Kto wymyślił słowo witamina?
Polak Kazimierz Funk. Zaproponował nazwę „vitamine” w 1912 roku w artykule o chorobach, które biorą się z braku pewnych składników w jedzeniu.
Skąd pochodzi nazwa witamina?
Od łacińskiego „vita”, czyli życie, i słowa „amina”, czyli nazwy grupy związków chemicznych. Tak połączył je Kazimierz Funk.
Gdzie Kazimierz Funk zrobił doktorat?
Na Uniwersytecie w Bernie, w 1904 roku, mając 20 lat. Doktorat prowadził polski profesor chemii Stanisław Kostanecki.
Cała seria
Poprzedni wpis: Marceli Nencki w Bernie: biochemia i zagadka szparagów.
Wszystkie odcinki znajdziesz w kategorii Polacy w Szwajcarii. Następny odcinek: Tadeusz Reichstein, noblista z Włocławka.
Paweł
Portret: Kazimierz Funk, domena publiczna, Wikimedia Commons.
Bądź na bieżąco: Szwajcarski Tydzień
Raz w tygodniu najważniejsze wiadomości, wydarzenia i oferty pracy dla Polaków w Szwajcarii. Za darmo, bez spamu.




