Grupa Ładosia w Bernie: paszporty Paragwaju dla Żydów

Odcinek 10 z 11 serii „Polskie ślady w Szwajcarii”: miejsca, w których Polacy zapisali się w historii Szwajcarii. Codziennie jedno miejsce.

W czasie II wojny światowej w neutralnej Szwajcarii działało polskie poselstwo w Bernie. Tak nazywano wtedy placówkę podobną do ambasady. Pracowała w nim grupa ludzi, którzy ratowali Żydów piórem i pieczątką. Dziś nazywamy ją Grupą Ładosia albo Grupą Berneńską.

Kto tworzył grupę

Na jej czele stał Aleksander Ładoś, poseł, czyli szef polskiego poselstwa w Bernie. Należeli do niej jego zastępca Stefan Ryniewicz i konsul Konstanty Rokicki, który ręcznie wypełniał dokumenty. Był też młody dyplomata (attaché) Juliusz Kühl, a także działacze żydowscy Abraham Silberschein i Chaim Eiss. Trzech Polaków i trzech Żydów.

Aleksander Ładoś (1891-1963) kierował poselstwem od 1940 do 1945 roku. Konstanty Rokicki (1899-1958) był konsulem w latach 1939-1945. Stefan Ryniewicz żył w latach 1903-1987, a Juliusz Kühl w latach 1913-1985. Abraham Silberschein kierował organizacją pomocy RELICO, a Chaim Eiss działał w Zurychu w religijnej organizacji żydowskiej Agudat Israel. Juliusz Kühl utrzymywał kontakt poselstwa z organizacjami żydowskimi.

Paszporty Paragwaju

Grupa zdobywała i wypełniała paszporty krajów Ameryki Łacińskiej, głównie Paragwaju, a także Peru, Hondurasu, Haiti i Salwadoru. Dokumenty trafiały do Żydów w okupowanej Europie, w tym w gettach. Dla wielu oznaczały szansę na przetrwanie, bo Niemcy traktowali obywateli państw neutralnych inaczej. Szwajcarska policja w 1943 roku wpadła na trop akcji. Polscy dyplomaci prosili wtedy władze, by jej nie przerywały.

Według Instytutu Pileckiego prawie połowę paszportów paragwajskich wypełnił Konstanty Rokicki. Dokumenty Hondurasu, Haiti i Peru kupowali, za zgodą posła, Abraham Silberschein i Chaim Eiss. Większość znanych dziś paszportów trafiła do Żydów z okupowanej Polski i z Holandii. W 1943 roku polski rząd naciskał na państwa Ameryki Łacińskiej, by dla ratowania ludzkiego życia uznawały te dokumenty.

Lista Ładosia

Instytut Pileckiego od lat odtwarza listę osób, dla których wystawiono te dokumenty. W 2024 roku liczyła ona 3282 nazwiska, a los części tych osób wciąż jest nieznany. Badacze szacują, że dzięki akcji ocalało kilka tysięcy ludzi.

Pierwszą wersję listy Instytut opublikował 11 grudnia 2019 roku. Liczyła 3262 nazwiska. Wiadomo było, że 796 z tych osób przeżyło wojnę, a 957 zginęło. Grupa próbowała ratować 8-10 tysięcy ludzi, a według szacunków Instytutu pomogła ocalić 2-3 tysiące. W sierpniu 2024 roku los 1441 osób z listy wciąż był nieznany. Lista trafiła wtedy do bazy Holocaust Survivor and Victim Names, którą prowadzi Muzeum Pamięci Holokaustu w Waszyngtonie.

Nad listą przez dwa lata pracował czteroosobowy zespół pod kierunkiem Jakuba Kumocha. Pomagali mu Żydowski Instytut Historyczny, Muzeum Auschwitz-Birkenau i Instytut Pamięci Narodowej (IPN). Według Instytutu Pileckiego wojnę przeżyło od 24 do 45 procent posiadaczy tych dokumentów. Kilkadziesiąt osób z listy wciąż żyło w 2019 roku.

Na liście są między innymi Hannah Goslar, najlepsza przyjaciółka Anny Frank, i Adam Daniel Rotfeld, później minister spraw zagranicznych Polski. Są też Cywia Lubetkin i Icchak Cukierman, uczestnicy powstania w getcie warszawskim.

Pamięć

W 2019 roku Yad Vashem, izraelski instytut pamięci ofiar Holokaustu, przyznał Konstantemu Rokickiemu tytuł Sprawiedliwego wśród Narodów Świata. Dawna siedziba poselstwa w Bernie, dziś dom ambasadora Polski, otrzymała w 2022 roku tytuł „Dom Życia” przyznawany przez Fundację Raoula Wallenberga. Grób Rokickiego znajduje się na cmentarzu w Lucernie.

Tytuł Sprawiedliwego dostał tylko Rokicki. Ładoś i Ryniewicz dostali od Yad Vashem tylko wyrazy uznania. Część ocalałych i ich krewnych zaprotestowała przeciw tej decyzji w publicznym liście. Ładoś otrzymał w 2019 roku polski medal „Virtus et Fraternitas”. Sejm ogłosił rok 2021 Rokiem Grupy Ładosia.

W lutym 2018 roku w Bernie odsłonięto tablicę upamiętniającą polskich dyplomatów, którzy ratowali Żydów. 9 października 2018 roku, po poszukiwaniach IPN, na cmentarzu Friedental w Lucernie stanął nowy nagrobek Rokickiego. Aleksander Ładoś jest pochowany na Powązkach w Warszawie.

Gdzie to jest

Dawne poselstwo stoi przy Elfenstrasse 20 w dzielnicy Kirchenfeld, po drugiej stronie Aare niż stare miasto. Mieszka tam dziś ambasador Polski, więc do środka nie wejdziecie, ale tablicę „Dom Życia” na bramie widać z ulicy. Konsulat, czyli dział poselstwa, który wydawał paszporty i inne dokumenty, mieścił się od 1940 roku przy Thunstrasse.

Najczęściej zadawane pytania

Kim był Aleksander Ładoś?

Szefem polskiego poselstwa w Bernie (posłem RP) w czasie II wojny światowej. Stał na czele grupy, która ratowała Żydów paszportami krajów Ameryki Łacińskiej, głównie Paragwaju.

Kto należał do Grupy Ładosia?

Aleksander Ładoś, Stefan Ryniewicz, Konstanty Rokicki i Juliusz Kühl oraz działacze żydowscy Abraham Silberschein i Chaim Eiss. Trzech Polaków i trzech Żydów.

Ile osób uratowała Grupa Ładosia?

Badacze szacują, że dzięki akcji ocalało kilka tysięcy ludzi. Lista Ładosia w 2024 roku liczyła 3282 nazwiska, a los części tych osób wciąż jest nieznany.

Cała seria

Poprzedni wpis: Polenwege: drogi w Szwajcarii, które zbudowali Polacy.

Wszystkie odcinki znajdziesz w kategorii Polacy w Szwajcarii. Następny odcinek: finał serii i mapa wszystkich miejsc.

Natalia

Fot. Beat Estermann, CC BY-SA 3.0, Wikimedia Commons. Portret: Aleksander Ładoś, domena publiczna, Wikimedia Commons.