Patek Philippe i Antoni Patek: polski powstaniec w Genewie

Odcinek 1 z 11 serii „Polacy, którzy zmienili Szwajcarię”: Polacy, którzy zostawili trwały ślad w szwajcarskiej nauce, gospodarce i kulturze. Codziennie jedna postać.

Dla wielu ludzi Patek Philippe to najlepsze szwajcarskie zegarki. Mało kto wie, że pierwsza część tej nazwy to polskie nazwisko. Jeden z założycieli firmy walczył w powstaniu listopadowym.

Z powstania do Genewy

Antoni Patek urodził się w 1812 roku w Piaskach pod Lublinem. W powstaniu listopadowym walczył jako podporucznik, był dwukrotnie ranny i dostał Złoty Krzyż Virtuti Militari, najwyższe polskie odznaczenie wojskowe. Po klęsce powstania, jak tysiące Polaków, musiał wyjechać z kraju. Przez Francję trafił do Genewy. W latach 30. XIX wieku było to jedno z najważniejszych miast zegarmistrzów na świecie.

Historyczny Leksykon Szwajcarii (HLS) to szwajcarska encyklopedia historii. Według niej Patek urodził się 12 czerwca 1812 roku, a Złoty Krzyż Virtuti Militari dostał 3 października 1831 roku. Zanim zajął się zegarkami, we Francji pracował w drukarni jako zecer, czyli układał litery do druku. Uczył się też malarstwa u genewskiego malarza krajobrazów Alexandre'a Calame'a.

Patek, Czapek i Philippe

1 maja 1839 roku Patek razem z Franciszkiem Czapkiem, emigrantem z Warszawy, założył firmę Patek, Czapek & Cie. W niewielkim warsztacie pracowało wielu Polaków. W 1845 roku spółka z Czapkiem się rozpadła. Patek zaczął wtedy pracować z francuskim zegarmistrzem Jeanem Adrienem Philippe'em. Philippe wymyślił mechanizm, dzięki któremu zegarek nakręcało się koronką, czyli małym pokrętłem z boku, bez kluczyka. Od 1 stycznia 1851 roku firma nosi nazwę Patek, Philippe & Cie. W tym samym roku na Wystawie Światowej w Londynie zegarek z Genewy trafił do królowej Wiktorii. Patek zajmował się głównie sprzedażą i dbał o to, żeby markę znano na całym świecie.

Mały warsztat nad Rodanem

Warsztat Patka i Czapka był niewielki. Pracowało w nim około sześciu osób, które robiły około 200 zegarków rocznie. W książkach o historii firmy jako jej adres podaje się Quai des Bergues 29, nad Rodanem. Spółkę z Czapkiem oficjalnie zamknięto 18 kwietnia 1845 roku. Już 15 maja powstała nowa firma, Patek & Cie. Wśród jej założycieli był też inny polski emigrant, prawnik Wincenty Gostkowski.

Zegarek, który w 1851 roku trafił do królowej Wiktorii, był wisiorkiem nakręcanym koronką, z niebieską emalią i bukietem kwiatów z diamentów. W 1868 roku firma zrobiła swój pierwszy zegarek na rękę, dla węgierskiej hrabiny Koscowicz. Ten zegarek można dziś zobaczyć w Patek Philippe Museum.

Polak i obywatel Szwajcarii

Patek nie zapominał o Polsce: działał w organizacjach Polaków na emigracji i pomagał uchodźcom po powstaniu styczniowym. W 1843 roku otrzymał obywatelstwo szwajcarskie w Versoix. Zmarł w Genewie 1 marca 1877 roku i jest pochowany na cmentarzu Châtelaine.

HLS podaje, że Patek był jednym z założycieli organizacji Dozór Genewsko-Polski. W 1848 roku brał udział w Wiośnie Ludów, czyli fali rewolucji w Europie. Papież Pius IX nadał mu tytuł hrabiego, choć w archiwach watykańskich nie zachował się żaden dokument. Syn Patka, Leon, nie wszedł do firmy. Następcą w firmie został zięć Philippe'a, J.A. Bénassy-Philippe.

Patek Philippe dziś

Od 1932 roku właścicielem firmy jest rodzina Stern. Fabryka działa w Plan-les-Ouates pod Genewą. Jej zegarki sprzedaje się na aukcjach za rekordowe kwoty: w 2019 roku model Grandmaster Chime sprzedano za 31 milionów franków. W Genewie przy Rue des Vieux-Grenadiers 7 działa Patek Philippe Museum, w którym można zobaczyć także najstarsze zegarki z czasów Patka i Czapka.

Od 2009 roku prezesem firmy jest Thierry Stern. Patek Philippe nie podaje, ile sprzedaje. Według raportu banku Morgan Stanley i firmy LuxeConsult z 2025 roku firma sprzedaje rocznie około 72 000 zegarków za około 2,5 miliarda franków. To szacunki, ale pokazują, jak duża jest dziś firma, którą zakładał polski emigrant.

Co zobaczyć w Genewie

Patek Philippe Museum otworzył w listopadzie 2001 roku Philippe Stern. Muzeum stoi w dzielnicy Plainpalais. W zbiorach jest około 2500 zegarków, ruchomych figurek z mechanizmem (automatów) i przedmiotów z emalii, a biblioteka ma ponad 8000 książek. Jedno piętro pokazuje zegarki od XVI do XIX wieku, drugie kolekcję Patek Philippe od 1839 roku. Bilety najlepiej zarezerwować przez internet na stronie muzeum.

Grób Antoniego Patka jest na cmentarzu Châtelaine w gminie Vernier, w kantonie Genewa. Kto mieszka w okolicy, może połączyć wizytę w muzeum z krótkim przystankiem przy grobie współzałożyciela firmy.

Najczęściej zadawane pytania

Kto założył Patek Philippe?

Firmę założył Polak Antoni Patek. W 1839 roku razem z Franciszkiem Czapkiem otworzył w Genewie Patek, Czapek & Cie. Od 1851 roku firma nosi nazwę Patek, Philippe & Cie, od drugiego wspólnika, Jeana Adriena Philippe'a.

Czy Antoni Patek był Polakiem?

Tak. Urodził się w 1812 roku w Piaskach pod Lublinem i walczył w powstaniu listopadowym. W 1843 roku dostał też obywatelstwo szwajcarskie w Versoix.

Gdzie jest muzeum Patek Philippe?

Patek Philippe Museum działa w Genewie przy Rue des Vieux-Grenadiers 7. Można tam zobaczyć także najstarsze zegarki z czasów Patka i Czapka.

Cała seria

Poprzedni wpis: Polskie ślady w Szwajcarii: mapa 10 miejsc do odwiedzenia.

Wszystkie odcinki znajdziesz w kategorii Polacy w Szwajcarii. Następny odcinek: Maria Skłodowska-Curie i Albert Einstein w Engadynie.

Natalia

Portret: Antoni Patek, domena publiczna, Wikimedia Commons.