Sąd nakazał ujawnienie umów na szczepionki Covid-19: co to oznacza dla podatników i pacjentów

Federalny Sąd Administracyjny (Bundesverwaltungsgericht) zdecydował, że umowy dotyczące zakupu szczepionek przeciw Covid-19 zawarte między Federalnym Urzędem ds. Zdrowia (BAG) a producentami Moderna i Novavax muszą zostać w całości ujawnione. Wyrok zapadł po trzech skargach, które sądu rozpatrywał na wniosek posła Rémy’ego Wyssmanna (SVP). Sąd uznał, że podane przez BAG powody utajnienia — w szczególności powoływanie się na tajemnice handlowe producentów — nie były wystarczające, by wyłączyć te dokumenty spod działania prawa o jawności.

BAG dotąd udostępniał umowy w postaci zanonimizowanej, z wykreślonymi fragmentami dotyczącymi m.in. cen, warunków dostaw i zasad odpowiedzialności za szkody. Wyrok pozostawia BAG 30 dni na ewentualne wniesienie dalszej skargi; jeśli tego nie zrobi, umowy muszą zostać opublikowane w niezmienionej formie. W praktyce oznacza to, że społeczeństwo i kontrola publiczna mogą poznać dotąd ukrywane zapisy kontraktów.

Kontekst prawny: sprawa dotyczy stosowania prawa o jawności wobec dokumentów administracyjnych zawierających informacje gospodarcze. Z punktu widzenia prawa administracyjnego istnieje punkt równowagi między ochroną informacji poufnych przedsiębiorstw a interesem publicznym w dostępie do informacji o wydatkach publicznych i warunkach zamówień. Federalny Sąd Administracyjny uznał, że w tym konkretnym przypadku równowaga wypada na korzyść jawności. W praktyce BAG może odwołać się do Federalnego Sądu Najwyższego (Bundesgericht), co przedłuży proces prawny i przesunie termin ostatecznego rozstrzygnięcia.

Dlaczego to ma znaczenie dla obywateli? Po pierwsze: chodzi o pieniądze publiczne. Zakupy szczepionek przez państwo realizowane były za publiczne środki, często na dużą skalę — kontrakty mogły obejmować dostawy na miliony dawek, a łączna wartość zamówień dla państwa może sięgać dziesiątek lub setek milionów franków. Transparentność umów pozwala ocenić, czy ceny i warunki były korzystne dla podatników, czy też państwo zgodziło się na niekorzystne klauzule ze względu na presję czasu i potrzebę szybkich dostaw.

Po drugie: chodzi o odpowiedzialność i rekompensaty. Jeśli umowy zawierały klauzule ograniczające odpowiedzialność producentów za szkody poszczepienne, konsekwencje mogą dotyczyć prawa pacjentów do odszkodowania i sposobu, w jaki państwo będzie pokrywać ewentualne roszczenia. W praktyce oznacza to pytania o to, kto w ostateczności odpowiada finansowo za rzadkie, ale poważne działania niepożądane — producent, państwo czy system ubezpieczeń.

Możliwe scenariusze po ujawnieniu umów:

• Pełne ujawnienie potwierdzi rzetelność negocjacji i nie będzie podstaw do dalszych działań; publiczna kontrola zakończy się analizą i dyskusją.
• Ujawnione zapisy wskażą na niekorzystne warunki (np. wysokie ceny, szerokie wyłączenia odpowiedzialności), co może skutkować polityczną i prawną presją na BAG oraz żądaniami audytów i wyjaśnień ze strony organów nadzorczych.
• BAG wniesie odwołanie do wyższej instancji. To wydłuży proces i opóźni pełne udostępnienie treści umów, ale nie przesądza o ostatecznym wyniku.

Dodatkowy wymiar to precedens administracyjny: jeżeli wyrok utrzyma się prawomocnie, będzie to sygnał dla innych państw i dla przyszłych procedur przetargowych, że umowy zawierane w imieniu podatników podlegają wysokiemu standardowi jawności. Z kolei praktyka producentów polegająca na żądaniu klauzul poufności może stać się przedmiotem szerszej debaty i możliwych zmian w wewnętrznych zasadach prowadzenia negocjacji przez władze publiczne.

Warto też wskazać kontekst administracyjny: w czasie pandemii wiele decyzji zakupowych co do zasady podejmowano pod presją czasu i w warunkach wysokiej niepewności. To tłumaczy, ale niekoniecznie usprawiedliwia, przyjmowanie warunków umownych, które później okażą się krytykowane. Upublicznienie umów da możliwość rzetelnej oceny, czy kompromisy zawarte w tamtym okresie były proporcjonalne do ryzyka i czy procedury negocjacyjne wymagały usprawnień.

Jakie są następne kroki techniczne i polityczne? Po publikacji możliwe są analizy eksperckie, zlecenia audytów i interpelacje polityczne. Parlamentarne komisje nadzorcze mogą zażądać dokumentów i wyjaśnień. Równocześnie obywatele i organizacje pozarządowe będą mogły korzystać z jawnych dokumentów do oceny decyzji administracyjnych i do formułowania rekomendacji dotyczących przyszłych zamówień publicznych.

Podsumowując: decyzja sądu otwiera drogę do pełniejszej kontroli społecznej nad umowami, które dotyczyły dużych wydatków publicznych oraz kwestii odpowiedzialności za bezpieczeństwo szczepień. Ostateczny wpływ tej decyzji zależeć będzie od tego, czy BAG skorzysta z prawa do odwołania, oraz od treści, jaka ostatecznie zostanie ujawniona.

— Natalia

Źródło: 20min.ch